[B035] Słupy i trzpienie żelbetowe

słup żelbetowy
Słup żelbetowy
W tym artykule wyjaśniam:
  • po co stosuje się trzpienie i słupy żelbetowe;
  • jaka jest różnica pomiędzy słupem i trzpieniem;
  • z jakich elementów składa się słup lub trzpień;
  • jak wykonać zbrojenie;
  • jak wykonać hydroizolację;
  • jak sprawdzić czy wykonawca buduje poprawnie;
  • jakie materiały będą potrzebne na tym etapie;

Witaj Inwestorze!

W artykule [B033] Murowane ściany nośne parteru szeroko omawiałem jak pod różnymi względami wybrać najlepszy dla Ciebie materiał do budowy ścian. Jednym z ważnych czynników była wytrzymałość materiału. Zawsze musi ona być odpowiednio duża, tak by bezpiecznie przenieść obciążenia działające na Twój dom. Dlatego za dobór wytrzymałości odpowiada projektant konstruktor. Czasami jednak zdarza się, że wytrzymałość nawet najmocniejszych elementów murowych jest zbyt mała. Wtedy trzeba skorzystać z innych rozwiązań.

Wzmocnienie ściany murowanej

Problem zbyt małej wytrzymałości ściany istnieje tak samo długo jak istnieją konstrukcje murowane. Dawniej, żeby wzmocnić murowaną ścianę stosowało się lokalne pogrubienie muru (pilaser). Tworzyło to pewnego rodzaju murowany słup, który wystawał ze ściany. Dzisiaj już nikt nie muruje ścian z cegieł i nikt nie chce mieć wystającego pogrubienia na ścianie. Dlatego dzisiaj, żeby wzmocnić ścianę stosuje się “słupy” żelbetowe o tej samej grubości co mur.

Słupy i trzpienie
W tym artykule omawiam jednocześnie dwa elementy konstrukcyjne: słupy i trzpienie żelbetowe. Słupy są to elementy wolnostojące, czyli takie, które nie stykają się z murem. Trzpienie to słupy ukryte w grubości ściany. Z technicznego punktu widzenia obydwa elementy pełnią dokładnie taką samą funkcję i wykonuje się je niemal identycznie. Różne nazewnictwo pozwala jedynie odróżnić gdzie się znajdują.
Z tego powodu wszędzie, gdzie w artykule będę pisał o słupach oznacza, że mam na myśli również trzpienie – i odwrotnie.

Dla porządku muszę wspomnieć, że istnieją również inne metody lokalnego wzmacniania ścian. Są to przede wszystkim słupy stalowe lub drewniane ukryte w grubości ściany. Stosuje się je dość rzadko w porównaniu do trzpieni żelbetowych. Stal lub drewno częściej wykorzystuje się jako słupy wolnostojące, np. słupy zadaszenia nad wejściem do domu, ale to temat na zupełnie inny artykuł.

trzpień żelbetowy
Trzpienie żelbetowe.

Jak powinien wyglądać trzpień lub słup

Trzpienie i słupy mogą przybierać różne formy. Mogą rozpoczynać swój bieg na fundamencie i sięgać do samej góry budynku, mogą mieć wysokość jednej kondygnacji, a mogą też być całkowicie pod ziemią i wraz z fundamentem stanowić podstawę pod wyżej położone słupy stalowe lub drewniane. Rozwiązań jest wiele, ale jedno jest pewne: zbrojenie słupa/trzpienia musi być zawsze dokładnie narysowane w projekcie. Rysunki zbrojenia muszą również uwzględniać zbrojenie łączące słup z fundamentem, stropem, belką, połączenia zbrojenia na długości itp.

Ze względu na mnogość rozwiązań przedstawię Ci najważniejsze elementy słupa i sposób jego wykonania na przykładzie widocznym na rysunku poniżej.

słup żelbetowy
Elementy składowe słupa i trzpienia żelbetowego

Pręty startowe

Budowę słupa zawsze rozpoczyna się od prętów startowych, o których trzeba pamiętać na wcześniejszym etapie budowy. Dla słupa, który będzie rozpoczynał się na poziomie fundamentów trzeba wykonać pręty startowe na etapie zbrojenia ławy/stopy fundamentowej. Analogicznie sytuacja wygląda dla trzpieni stosowanych do wzmocnienia ściany kolankowej na poddaszu. Tutaj pręty startowe przygotowuje się i betonuje razem z wieńcem stropu. Po zabetonowaniu fundamentu, wieńca lub innej podstawy słupa pręty startowe muszą wystawać ponad powierzchnię betonu na odpowiednią wysokość określoną w projekcie (zazwyczaj jest to około 50cm). Ilość i rozstaw prętów startowych musi być podany na rysunkach, zazwyczaj jest on taki sam jak dla prętów zbrojenia głównego słupa. Istotny jest też sposób zakotwienia prętów startowych w betonie podstawy. W fundamentach i wieńcach zwykle stosuje się odgięcie prętów w kształcie litery “L”.

Hydroizolacja pozioma

Dla słupów i trzpieni, które rozpoczynają się od poziomu fundamentu lub od poziomu “zero” należy zastosować hydroizolację poziomą. O doborze materiałów i prawidłowym wykonaniu hydroizolacji pisałem w artykule [B023] Hydroizolacja fundamentów. Zachęcam Cię żebyś zapoznał się z zawartymi tam poradami. Tutaj przytoczę jedynie najważniejsze z nich.

Hydroizolację poziomą należy wykonać dokładnie w tych samych miejscach co hydroizolacje poziome ścian fundamentowych i ścian parteru, czyli na poziomie ławy fundamentowej i poziomie zero. Hydroizolacha pod trzpieniem musi był połączona na zakład z hydroizolacją pod ścianą fundamentową i pod ścianą parteru. Materiałem który najlepiej nadaje się do wykonania hydroizolacji w słupie żelbetowym jest mikrozaprawa cementowa, polimerowo-cementowa sztywna, tzw. szlam sztywny. Należy nią pokryć cały obszar pod trzpieniem żelbetowym oraz obszary przyległe o szerokości około 15-20cm. Umożliwi to połączenie hydroizolacji poziomej z papy na zakład z hydroizolacją pod trzpieniem (w pierwszej kolejności wykonuje się izolację pod trzpieniem, a następnie nakłada się papę na zakład). Ponadto masą cementową należy pomalować pręty startowe na wysokość około 10-15cm. W ten sposób całkowicie eliminujemy problem podciągania kapilarnego w elementach żelbetowych.

W wolnostojących słupach żelbetowych alternatywnie można zastosować hydroizolację, która w całości obejmuje stopę fundamentową i słup po stronie zewnętrznej. W takim rozwiązaniu pierwszą warstwę hydroizolacji poziomej nie wykonuje się na stopie (ławie) fundamentowej, tylko pod nią. Następnie cała stopa i słup pokrywane są ciągłą hydroizolacją po stronie zewnętrznej. Rysunek takiego rozwiązania znajdziesz poniżej.

Ten artykuł to jedynie ułamek informacji jakie będą Ci potrzebne przy budowie domu. Zapisz się na newsletter i dowiedz się więcej!



Zapisując się wyrażasz jednocześnie zgodę na otrzymywanie newslettera.

Hydroizolacja pionowa, ocieplenie

W części podziemnej trzpienie i słupy muszą zostać zaizolowane przeciwwilgociowo i termicznie w dokładnie ten sam sposób jak miało to miejsce w ścianach fundamentowych. Nie ma tutaj żadnych niespodzianek zatem w sprawie hydroizolacji odsyłam Cię ponownie do wpisu [B023] Hydroizolacja fundamentów, a w temacie termoizolacji do wpisu [B025] Ocieplenie fundamentów.

Zbrojenie

Słupy żelbetowe pod względem betonowania i zbrojenia różnią się od ław fundamentowych czy nadproży tylko tym, że są pionowe a nie poziome. W słupach, dokładnie tak samo jak w elementach poziomych występuje podłużne zbrojenie główne oraz strzemiona poprzeczne. Jak wykonać zbrojenie słupa lub trzpienia? Bardzo prosto: zgodnie z projektem.
Jedyne co może budzić wątpliwości to sposób łączenia prętów zbrojenia głównego słupa ze zbrojeniem poziomych elementów takich jak ławy, belki, nadproża, podciągi lub strop. Żeby wyjaśnić Ci jak powinno łączyć się zbrojenie pionowe z poziomym muszę najpierw omówić kilka zagadnień teoretycznych.

Elementy konstrukcyjne pionowe (słupy) i poziome (belki) można łączyć na dwa podstawowe sposoby: w sposób sztywny lub przegubowy. Połączenie sztywne to takie w którym ugięcie jednego elementu wpływa na ugięcie drugiego. Połączenie sztywne (w tym zbrojenie) jest bardzo rozbudowane i “mocne”. Połączenie przegubowe jest dokładnie odwrotne: ugięcie jednego z elementów nie powoduje ugięcia drugiego, a samo połączenie (również zbrojenie) jest znacznie mniej rozbudowane. O tym jakie połączenie ma być zastosowane w danym miejscu decyduje zawsze projektant (konstruktor) w oparciu o obliczenia całej konstrukcji! Zmiana rodzaju połączenia jest niedopuszczalna, bo wpływa na rozkład sił w całym układzie połączonych ze sobą elementów!

Czyli jak należy zbroić połączenia słupów z elementami poziomymi? Zawsze zgodnie z projektem. Jeżeli przewidziane są dodatkowe pręty “L” łączące słup z belką to należy je zastosować. Jeżeli zbrojenie słupa nie łączy się ze zbrojeniem stropu to nie należy go dawać “na zapas”. Jeżeli w projekcie brakuje jakiegoś szczegółu to domagaj się od projektanta, żeby go narysował i nie pozostawiaj wykonawcy wolnej ręki. Konstrukcja jako całość wcale nie działa intuicyjnie, tak jak się komuś wydane. Wzmocnienie jednego połączenia (osłabienie też) może spowodować wzrost sił działających w innym, słabszym miejscu.

Szalunki i betonowanie

Słupy i trzpienie, podobnie jak każdą inną konstrukcję żelbetową należy najpierw zaszalować, a potem zabetonować. W trzpieniach, ukrytych w ścianie, szalowanie jest ułatwione ponieważ mur stanowi część szalunku. Największą trudność stanowi samo betonowanie. Szalunek jest zwykle wysoki na 2,5-3,0m i stosunkowo wąski (np. 24x24cm). Żeby beton wypełnił wszystkie szczeliny pomiędzy zbrojeniem musi mieć odpowiednią konsystencję i musi zostać odpowiednio zawibrowany. Tutaj trzeba polegać na doświadczeniu wykonawcy. Niestety zdarza się, że wykonawcy z małym doświadczeniem nie potrafią prawidłowo zalać i zagęścić betonu w dolnej partii słupa. W konsekwencji zbrojenie pozostaje odsłonięte, i jest bardziej narażone na korozję, a wytrzymałość słupa jest niższa niż powinna. Jeżeli Twój wykonawca ma zbyt małe doświadczenie w betonowaniu wysokich słupów lub słup jest bardzo wąski i wprowadzenie wibratora jest trudne to skonsultuj ze swoim kierownikiem budowy możliwość betonowania i zagęszczania „na raty” lub poproś go o nadzorowanie całego procesu.

Kontrola prawidłowego wykonana trzpieni i słupów żelbetowych

Etapem poprzedzającym wykonanie trzpieni lub słupów jest stworzenie dla nich odpowiedniej podstawy (np. fundamentu, wieńca) i wystawienie z niej prętów startowych, tzw. starterów. Oznacza to, że przy okazji betonowania dowolnego elementu konstrukcyjnego trzeba obowiązkowo sprawdzić czy wyżej nie będzie słupa i czy są potrzebne tam pręty startowe. Niestety na rzutach fundamentu lub stropu startery nie zawsze są zaznaczone, więc trzeba pilnować projektu, wykonawcy i przewidywać kolejne kroki.

Trzpienie i słupy żelbetowe wykonywane są bardzo podobnie jak ławy fundamentowe lub nadproża żelbetowe i obowiązują tutaj niemal te same zasady. Wykonuje się je w całości na budowie zatem jakość zależy przede wszystkim od wykonawcy i tego jak dokładnie go sprawdzisz. Należy też pamiętać, że zbrojenie elementów żelbetowych jest elementem ulegającym zakryciu i musi zostać sprawdzone przez kierownika budowy przed zabetonowaniem. Oczywiście możesz też samodzielnie kontrolować wykonawcę zgodnie z poniższymi zaleceniami:

  1. Sprawdzenie położenia trzpieni i słupów. Są to elementy konstrukcyjne zatem z definicji będą opierały się na nich kolejne części budynku. Muszą zatem zostać wybudowane dokładnie na swoim miejscu. Przesunięcie słupa zaledwie o kilka centymetrów powoduje, że będzie on obciążony nie zgodnie z założeniami projektowymi. W konsekwencji jego zbrojenie może być nieodpowiednie, czyli zwykle zbyt małe. Dlatego jeszcze przed ustawieniem zbrojenia i szalunków trzeba sprawdzić w projekcie jakie jest dokładnie położenie słupa.
    Dokładnie ustawiony słup powinien trafiać w pręty startowe przygotowane we wcześniejszym etapie. Co zrobić jeśli nie trafia? Wtedy musisz skonsultować rozwiązanie problemu z kierownikiem budowy i projektantem konstruktorem.
  2. Sprawdzenie klasy stali zbrojeniowej. Wytrzymałość prętów zbrojeniowych oznaczona jest za pomocą klasy zbrojenia i musi odpowiadać tej przyjętej w projekcie. Najczęściej stosuje się pręty żebrowane zbrojenia głównego klasy A-III lub A-IIIN, a pręty strzemion (gładkie lub żebrowane) niższej klasy A-I. Sprawdzenie klasy stali zbrojeniowej na budowie jest nie możliwe, dlatego podczas zamawiania należy żądać od sprzedawcy stali odpowiedniego certyfikatu.
  3. Sprawdzenie średnicy i ilości prętów zbrojeniowych. Po ustawieniu zbrojenia na swoim miejscu, a przed zamontowaniem szalunków należy skontrolować prawidłowe wykonanie zbrojenia. Najlepiej zacząć od zmierzenia średnicy prętów i sprawdzenia ilości. Sprawdzić należy zarówno zbrojenie główne (pionowe) oraz zbrojenie poprzeczne, czyli strzemiona. Minimalne zbrojenie słupa to zazwyczaj 4 pręty główne o średnicy 12mm połączone strzemionami. Ilość i rozstaw strzemion jest równie ważny jak prętów zbrojenia głównego i należy zwrócić na to szczególną uwagę. Wykonawcy lubią upraszczać sobie pracę właśnie przez zrobienie mniejszej ilości strzemion niż wynika to z projektu.
  4. Sprawdzenie kształtu i położenia zbrojenia. Pionowe zbrojenie słupa musi być ustawione prosto i pionowo. Krzywe lub odchylone od pionu pręty zbrojeniowe dają podobny efekt jak słup ustawiony w nie tym miejscu co trzeba, czyli pracują nie zgodnie z założeniami projektanta. W konsekwencji mogą być przeciążone i pękać.
    Dobrze ustawione zbrojenie, po założeniu szalunków powinno mieć równą odległość od ścianki szalunku z każdej strony. Zwykle jest to około 2-3cm, a dokładną wartość znajdziesz w projekcie. Ta odległość stanowi tzw. otulenie zbrojenia i jest niezbędna do prawidłowego połączenia się stali i betonu. Zbyt małe otulenie może również spowodować korozję stali zbrojeniowej.
  5. Sprawdzenie ciągłości zbrojenia. Zbrojenie słupa łączy się ze zbrojeniem elementów poniżej zawsze za pomocą tzw. prętów startowych, czyli starterów. Są to pręty specjalnie przygotowane na wcześniejszym etapie budowy, np. w ławie fundamentowej. Ich ilość, rozstaw i średnica powinna odpowiadać zbrojeniu słupa. Wysokość na jaką mają wystawać startery i sposób ich zakotwienia w niższym elemencie zawsze powinien być narysowany w projekcie. W praktyce minimalna długość zakotwienia w betonie wynosi około 50cm i właśnie tyle powinny co najmniej wystawać startery.
    Łączenie prętów zbrojenia głównego na środku długości słupa w domach jednorodzinnych jest zwykle nie potrzebne i należy przyjąć, że się tak po prostu nie robi.
  6. Sprawdzenie połączenia prętów zbrojeniowych. Zbrojenie główne i strzemiona muszą być ze sobą trwale połączone. Podczas zalewania słupa, beton spada na dolne części zbrojenia z wysokości 2-3m i z łatwością może naruszyć luźne pręty. Cała “klatka” zbrojenia musi być też solidnie ustawiona w szalunku. Można tu zastosować metodę dowiązania zbrojenia za pomocą drutu do szalunku lub użyć specjalnych podkładek dystansowych z tworzywa sztucznego.
    Upewnij się też, czy zbrojenie słupa nie powinno wystawać i stanowić zbrojenia startowego dla elementów znajdujących się wyżej.
  7. Sprawdzenie czystości zbrojenia i szalunków. Przed zamknięciem zbrojenia w szalunkach należy sprawdzić czystość zarówno stali jak i samych szalunków. Pręty zbrojeniowe mogą być pokryte rdzawym nalotem, ale muszą być czyste, tzn. bez błota, farby, trawy itp. Szalunki również muszą zostać oczyszczone przed użyciem. Ważne jest również, aby w gotowym szalunku słupa nie znalazły się trociny, wióry lub kawałki drewna użyte do szalowania.
  8. Sprawdzenie wymiarów szalunków. Dokładne położenie, wymiary i kształt szalunków związane są z dokładnym ustawieniem słupa na swoim miejscu. W przypadku trzpieni ukrytych w ścianach sytuacja jest nieco łatwiejsza bo wiadomo, że trzpień będzie znajdował się dokładnie w grubości ściany. Ogólnie należy sprawdzić: szerokość i grubość słupa, wysokość, pionowość i prostoliniowość szalunków.
  9. Sprawdzenie jakości szalunków. Każdy szalunek musi być odpowiednio wytrzymały i szczelny. Ze słabej jakości szalunku będzie wyciekała płynna mieszanka betonowa i woda. Prowadzi to do osłabienia betonu i powstania tzw. “raków”, czyli ubytków w betonie. Szalunek o zbyt małej wytrzymałości może się rozszczelnić, a nawet rozpaść w trakcie betonowania.
  10. Sprawdzenie klasy betonu. Właściwa klasa betonu odpowiada za wytrzymałość całego elementu. Elementy takie jak słupy i trzpienie betonuje się zwykle przed ułożeniem stropu na wyższej kondygnacji. Dlatego najlepiej zabetonować kilka elementów jednocześnie (np. słupy, trzpienie, nadproża) tak, aby zamówić większą ilość betonu z wytwórni. W ten sposób uzyskasz beton z certyfikatem poświadczającym jego wytrzymałość.
  11. Kontrola przebiegu betonowania. Aby betonowanie przebiegło prawidłowo i beton uzyskał odpowiednią jakość należy zwrócić uwagę na:
    • temperaturę otoczenia – betonowanie w ujemnych temperaturach jest możliwe dzięki specjalnym dodatkom do betonu, ale nie jest zalecane. Jeżeli woda w betonie zamarznie przed związaniem to element nie uzyska swojej wytrzymałości.
    • betonowanie słupa lub trzpienia należy przeprowadzić w całości – nie można zabetonować połowy wysokości słupa i przerwać pracy, chyba że konstruktor wyrazi na to zgodę. Trzeba zatem pamiętać o zamówieniu wystarczającej ilości betonu z niewielkim naddatkiem.
    • zagęszczenie betonu – słup jest elementem trudniejszym do zagęszczenia niż np. nadproże. Podczas betonowania trzeba dopilnować, aby wykonawca zagęścił wibratorem dolną część słupa. Niestety im wyższy i węższy słup tym będzie trudniej. Pomocne może okazać się zagęszczanie i betonowanie “na raty”.
  12. Pielęgnacja betonu. Beton po wylaniu trzeba właściwie pielęgnować, czyli dbać aby był stale wilgotny. Zbyt szybkie odparowanie wody prowadzi do obniżenia wytrzymałości betonu i jego spękania. Najlepszym dla Ciebie rozwiązaniem jest uzgodnienie z wykonawcą, że to on odpowiada za prawidłową pielęgnację betonu. W przypadku betonowania słupów/trzpieni sprawa jest dość łatwa ponieważ większość powierzchni (ściany boczne) są zakryte szalunkiem a woda może odparowywać tylko przez górną powierzchnię. Zraszanie wodą lub przykrycie folią powinno w zupełności wystarczyć.

Myślisz, że podane tu informacje mogą się jeszcze komuś przydać? Udostępnij je!

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on whatsapp
WhatsApp
Share on email
Email
zbrojenie słupa żelbetowego
Kontrola wykonania słupa lub trzpienia żelbetowego

Zadanie dla Inwestora

Wykonanie słupów i trzpieni żelbetowych nie jest zadaniem bardzo trudnym, ale wymaga dokładnego sprawdzenia pracy na budowie. Możesz to zrobić samodzielnie zgodnie z wytycznymi, które podałem Ci wyżej, ale pamiętaj że na etapie betonowania trzeba też zaangażować kierownika budowy. Zbrojenie jest jedną z prac ulegających zakryciu i musi zostać odebrane przez uprawnionego kierownika budowy i potwierdzone wpisem do dziennika budowy.

Jeżeli nie czujesz się na siłach, lub nie masz czasu na pilnowanie wykonawcy to przynajmniej:

  • upewnij się, że kierownik budowy dokona odbioru zbrojenia przed betonowaniem;
  • wymagaj, aby dostawca stali i betonu przekazali Ci odpowiednie certyfikaty potwierdzające wytrzymałość materiałów;
  • ustal z wykonawcą, że to on zajmuje się pielęgnacją betonu;
  • ustal z wykonawcą, że to on zapewnia niezbędne szalunki.

Materiały do wykonania słupów i trzpieni

Etap zbrojenia i betonowania wymaga zamówienia następujących materiałów:

  • pręty zbrojeniowe gładkie i żebrowane o wytrzymałości i średnicach zgodnych z projektem, drut wiązałkowy;
  • beton z wytwórni o wytrzymałości zgodnej z projektem (opcjonalnie piasek, cement i woda dla betonu wykonywanego na budowie);
  • materiały hydroizolacyjne: zaprawa cementowa sztywna dla hydroizolacji poziomych oraz np. masa polimerowo-bitumiczna dla hydroizolacji pionowych;
  • opcjonalnie, w przypadku gdy szalunki zapewnia Inwestor: deski lub sklejka szalunkowa, przypory, gwoździe, wkręty, kołki montażowe.

Buduj praktycznie

Najniższa cena

Słupy i trzpienie to elementy konstrukcyjne, które przede wszystkim muszą bezpiecznie przenosić obciążenia. Trzeba je wykonać zgodnie z projektem i nie ma tu miejsca na półśrodki. Najlepszą metodą na oszczędności jest nie dodawanie zbędnego zbrojenia lub mocniejszego betonu bez potrzeby.

Najwyższa jakość

Jakość elementów żelbetowych wykonywanych na budowie zależy głównie od staranności wykonawcy i jakości użytych materiałów. Im dokładniej sprawdzisz wszystkie aspekty przy budowie słupów tym lepszą jakość uzyskasz.

Najkrótszy czas

Wykonanie słupów i trzpieni żelbetowych to etap na którym trudno zaoszczędzić czas. Niewielkie oszczędności może dać wcześniejsze przygotowanie zbrojenia i szalunków oraz sprawna praca wykonawcy.

Możesz też spróbować (w porozumieniu z konstruktorem) zrezygnować ze słupów żelbetowych i zastąpić je murem np. z wytrzymałego silikatu lub słupem stalowym albo drewnianym.

Słupy i trzpienie nie są spotykane na każdej budowie domu jednorodzinnego. Nie każdy wykonawca ma zatem duże doświadczenie w ich wykonywaniu. Często zdarzają się błędy polegające na zbyt małej ilości strzemion lub pozostawieniu zbyt krótkich prętów startowych. Mam nadzieję, że po przeczytaniu tego artykułu masz wystarczającą wiedzę, aby na Twojej budowie wszystko udało się zrobić idealnie!

Krystian 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

Budujesz swój dom i chcesz uniknąć błędów?

Nie dowiesz się wszystkiego o budowie z jednego artykułu. Zapisz się na newsletter, a otrzymasz powiadomienia o nowych treściach!



Zapisując się wyrażasz jednocześnie zgodę na otrzymywanie newslettera.